Spektroskopia NMR

From Wikipedia

Skocz do: navigation, szukaj

Spektroskopia NMR - Spektroskopia Magnetycznego Rezonansu Jądrowego (ang. Nuclear Magnetic Resonance - potocznie w języku polskim: rezonans magnetyczny (z pominięciem słowa "jądrowy", który większości ludzi może się źle kojarzyć, dlatego w medycynie zdecydowano się na krótszą nazwę, w chemii używa się pełnej nazwy)) - jedna z najczęściej stosowanych obecnie technik spektroskopowych w chemii i medycynie.

Spektroskopia ta polega na wzbudzaniu spinów jądrowych znajdujących się w zewnętrznym polu magnetycznym poprzez szybkie zmiany pola magnetycznego a następnie rejestrację promieniowania elektromagnetycznego powstającego na skutek zjawisk relaksacji, gdzie przez relaksację rozumiemy powrót układu spinów jądrowych do stanu równowagi termodynamicznej. NMR jest zatem jedną ze spektroskopii absorpcyjnych.

W Biochemii wykorzystuje się metodę rezonansu jądrowo-magnetycznego - jest to metoda oznaczania zawartości wody i suchej substancji w produktach spożywczych. Wykorzystuje ona zjawisko pochłaniania energii pola elektromagnetycznego w zakresie fal radiowych przez jądra atomów wodoru (z wody) znajdujących się w badanym materiale. Metoda NMR jest jedną z dokładniejszych metod, dzięki której możemy otrzymać najwięcej powtarzających się wyników. Nadaje się ona do oznaczania zawartości wody w przedziale od 3 do 100%.

Podstawy fizyczne

Niezerowy spin jądrowy posiadają praktycznie wszystkie atomy o nieparzystej liczbie nukleonów (np. wodór 1-H, węgiel 13-C, azot 15-N, tlen 17-O, fluor 19-F, sód 23-Na i fosfor 31-P). W bardzo dużym uproszczeniu spin jądrowy można sobie wyobrazić jako rotowanie jądra wokół własnej osi. Jest on związany z wewnętrznym momentem pędu jądra. Każde jądro jest obdarzone dodatnim ładunkiem elektrycznym, stąd jego spin generuje bardzo słabe pole magnetyczne i jest źródłem momentu magnetycznego μ.

Podstawą zjawiska NMR jest oddziaływanie spinów jądrowych z polami magnetycznymi:

  • stałym polem magnetycznym \vec B_z, które jest wytwarzane magnesami (oś "Z" jest osią magnesu spektrometru, w literaturze często zamiast \vec B_z pisze się \vec B_0 ),
  • zmiennym polem magnetycznym \vec B_{xy}(t), skierowanym prostopadle do osi "Z" (generowanym przez fale elektromagnetyczne w cewce spektrometru, w literaturze \vec B_{xy} określane jest jako \vec B_1),
  • zmiennymi polami lokalnymi generowanymi przez sąsiednie jądra atomów oraz znajdujące się na nich chmury elektronowe.

W stałym polu magnetycznym \vec B_0, [spin jądrowy] (s = 1/2) posiada dwie możliwe orientacje odpowiadające energii potencjalnej jądrowego momentu magnetycznego μ w polu magnetycznym \vec B_0. Dla spinów połówkowych, mamy dwa kierunki spinu względem pola: "w górę" lub "w dół". W mechanice kwantowej tym kierunkom odpowiadają dwa poziomy energetyczne, czyli dwa stany własne z-towej składowej operatora momentu pędu jądra \hat I_z. Stanom własnym energii odpowiadają tzw. populacje, opisane statystyką Boltzmanna. W temperaturach pokojowych, w stanie równowagi termodynamicznej istnieje tylko niewielka nadwyżka spinów (ok. 1 na 100 tys.) znajdujących się w stanie o niższej energi (zgodnie z polem \vec B_0) i tylko te spiny możemy zaobserwować eksperymentalnie.

Dodatkowym zjawiskiem, bez którego zjawisko NMR nie miałoby miejsca jest tzw. precesja Larmora, będąca ruchem wektora magnetyzacji \vec M=\vec M_x + \vec M_y + \vec M_z dookoła pola magnetycznego. Precesja jest na ogół złożeniem wielu ruchów i często jest ona porównywana do ruchu bąka wytrąconego z równowagi. Fenomenologiczny opis ruchu wektora magnetyzacji opisany został w 1946 roku przez jednego z dwóch odkrywców NMR Felixa Blocha (równania Blocha).

U podstaw precesji Larmora w zewnętrznym polu \vec B_z leży fakt, że spin skierowany w kierunku płaszczyny XY (tj. nie będący w stanie podstawowym), obraca się dookoła osi "Z". Mówimy, że taki spin skierowany w kierunku innym niż oś "Z", jest w stanie superpozycji stanów własnych. Z mechaniki kwantowej wynika, że superpozycje stanów własnych są niestacjonarne, czego konsekwencją jest obrót spinu dookoła osi Z (cykliczne reguły komutacyjne i grupy obrotu).

Częstość obrotu spinu w stanie superpozycji jest proporcjonalna do tzw. współczynnika magnetogirycznego (giromagnetycznego) γ i indukcji stałego pola \vec B a częstość Larmora dana jest zależnością \omega_L=-\gamma \vec B

Aby zmienić stan spinu wprowadza się zmienne pole magnetyczne \vec B_1 o częstości równej precesji Larmora i skierowane w kierunku osi "X" lub "Y". Rezonans polega na tym, że z punktu widzenia spinu, tylko dla określonej częstości tego zmiennego pola "widzi" on dodatkowe statyczne pole tzw. pole efektywne \vec B_{eff}, dookoła którego również zaczyna się kręcić. Ze względu na fakt, że pole \vec B_1 jest niezwykle słabe w stosunku do pola \vec B_z częstość precesji jest w zakresie kilku kHz.

W ten oto sposób można zmienić orientację spinu a tym samym kierunek całej magnetyzacji. Rejestracja sygnału NMR polega na obróceniu magnetyzacji na płaszczyznę, w której znajduje się cewka odbiorcza (płaszczyzną detekcji jest płaszczyzna "XY"). Obracająca się w płaszczyźnie detekcji magnetyzacja indukuje w cewce prąd, który może być zarejestrowany przez aparaturę. Sygnały NMR są niezwykle słabe.

Historyczna już metoda NMR tzw. metoda fali ciągłej (CW Continuous Wave) obserwowały jedynie absorpcję pola o częstościach radiowych, w tym celu płynnie zmieniano pole magnetyczne przy stałej częstotliwości pola radiowego (lub odwrotnie). Współczesne metody impulsowe stosują krótkie impulsy pola nazwane potocznie radioimpulsami. Najczęściej stosuje się częstotliwości radiowe w zakresie od 16 MHz do 1 GHz. Dla protonów obecnych w izotopie 1H umieszczonych w polu magnetycznym B = 1 T radioimpuls ma częstotliwość ok. 40 MHz.

Najczęstsze radioimpulsy to π / 2 i π. Obracają one magnetyzację o kąty odpowiednio 90^\circ i 180^\circ w stosunku do osi "Z". Radioimpuls 90^\circ zamienia populacje w koherencje ,bo spiny znajdują się w płaszczyźnie "XY". Radioimpuls 180^\circ odwraca stosunek obsadzeń populacji a spiny i magnetyzacja skierowane są w kierunku "-Z".

Cewka nadawczo-odbiorcza spektroskopu umożliwia rejestrację tzw. sygnału zaniku swobodnej precesji (ang. Free Induction Decay, FID), który niesie w sobie informację przede wszystkim o różnych częstościach precesji Larmora, które to uzyskuje się wprost z transformaty Fouriera sygnału zaniku swobodnej precesji.

Widmo sygnału FID niesie również informację o oddziaływaniach spinowych oraz o procesach relaksacji (pośrednio o dynamice molekularnej). Oddziaływania spinowe to przede wszystkim oddziaływania spinów jądrowych z dodatkowym polem magnetycznym, zmieniającym warunki rezonansowe w poszczególnych obszarach próbki. Dodatkowe pole tzw. pole lokalne, wytworzone jest przez obsadzone orbitale elektronowe (przesunięcie chemiczne) oraz na skutek oddziaływań spinów z otoczeniem, którymi są sąsiadujące spiny. Stąd też duże znaczenie NMR w chemii. Do najważniejszych oddziaływań spinowych zaliczamy: pośrednie oddziaływanie spinów jądrowych poprzez wiązanie chemiczne (polaryzacja spinów elektronowych) tzw. oddziaływanie skalarne, oddziaływanie bezpośrednie oddziaływanie spin-spin i kilka innych, znacznie słabszych oddziaływań.

Sygnał FID (zaniku swobodnej precesji) zanika głównie na skutek procesów relaksacyjnych. Podstawowe procesy relaksacji to tzw. relaksacja typu spin-spin (relaksacja poprzeczna ze stałą czasową T2) oraz relaksacja typy spin-sieć (relaksacja podłużna ze stałą czasową T1). Za zanik magnetyzacji ze stałą czasową T2 odpowiadają w głównej mierze niejednorodności pola magnetycznego, procesy transportu oraz procesy wymiany chemicznej. Relaksacja T1, to powrót układu spinów do równowagi termodynamicznej, opisanej statystyką Boltzmanna.

Dzięki obrazowaniu MRI (ang. magnetic resonance imaging), NMR jest dzisiaj podstawową metodą diagnostyczną. Podstawą obrazowania jest wykorzystanie tzw. gradientów pola magnetycznego, które różnicują pole \vec B_z wewnątrz obrazowanego obiektu. Zróżnicowanie pola i radioimpulsy o odpowiednio dobranym widmie, pozwalają na spełnienie selektywnych warunków rezonansowych i rejestrację sygnału z wybranych fragmentów obiektu.

Przesunięcie chemiczne

W przypadku substancji składającej się wyłącznie z jednego rodzaju atomów - np: gazowego wodoru, generowane, w warunkach eksperymentu NMR widmo promieniowania elektromagnetycznego, składa się zazwyczaj z jednej ostrej linii, bo wszystkie jądra są jednakowe i znajdują się w tym samym polu magnetycznym.

W przypadku substancji składającej się z bardziej złożonych cząsteczek np.: etanolu, różne atomy wodoru obecne w tej cząsteczce będą wysyłały promieniowanie elektromagnetyczne o nieco innej częstotliwości. Wynika to z efektu ekranowego elektronów znajdujących się wokół tych jąder. Elektrony są również w stałym ruchu i także są obdarzone ładunkiem elektrycznym, dlatego ich ruch generuje pole magnetyczne, o innej biegunowości niż zewnętrzne pole magnetyczne generowane przez aparat NMR.

W rezultacie jądra atomów znajdują się faktycznie w nieco innym polu, niż to generowane przez aparat NMR. Polu będącego wypadkową pola aparatu i pola generowanego przez elektrony. To wypadkowe pole jest różne dla każdego z jąder atomów tworzących daną cząsteczkę, bo wokół każdego z nich jest inny zbiór elektronów, wynikający z układu wiązań chemicznych. Powoduje to, że ten sam rodzaj jąder (np. wodoru), ale umieszczonych w innych miejscach cząsteczki, generuje w warunkach NMR promieniowanie elektromagnetyczne o nieco innej częstotliwości, i w rezultacie w widmie otrzymuje się zbiór ostrych sygnałów, których liczba odpowiada liczbie różnych chemicznie atomów występujących w danej cząsteczce.

Różnice częstotliwości sygnałów w widmie NMR, pochodzące od jednego rodzaju atomów (np.: wodoru) wynikające z budowy chemicznej cząsteczek, nazywane są przesunięciem chemicznym. Przesunięcia te są stablicowane i umożliwiają ustalanie struktury chemicznej badanych cząsteczek na podstawie widm NMR.

Rodzaje widm NMR

  • Widma jednowymiarowe w fazie ciekłej (patrz "dyskusja") - analizowana próbka musi być w postaci ciekłej (sama substancja może być ciekła lub stała, ale do analizy musimy rozpuścić ją w rozpuszczalniku deuterowanym, tj. takim, w którym wszystkie lub możliwie wiele protonów zostało zastąpionych deuterem (izotopem wodoru)).

Używanie rozpuszczalników deuterowanych nie jest "sztuką dla sztuki", ale ma swoje uzasadnienie. Pierwszy powód, to konieczność rozcieńczenia protonów przy wykonywaniu widm 1-H. Drugi, to wykorzystanie sygnału deuteru (deuter też jest magnetycznie czynnym jądrem), do stabilizacji częstotliwości podstawowej spektrometru NMR. Najczęściej rejestruje się widma wodoru 1-H, węgla 13-C i fosforu 31-P.

  • Widma w fazie ciekłej, wielowymiarowe - analizowana substancja musi być rozpuszczona w rozpuszczalniku deuterowanym. Rejestruje się jednocześnie widma pochodzące od dwóch lub więcej rodzajów atomów, co umożliwia obserwację interferencji i sprzężeń między widmami generowanymi przez różne atomy w cząsteczce.
  • Widma w fazie stałej - analizowana substancja jest ciałem stałym - ze względu na to, że w ciele stałym praktycznie każdy atom jest w nieco innym otoczeniu chemicznym umożliwia ona np. obserwacje sposobu uporządkowania kryształów. Jest to technika trudna, wymagająca "tricków" z wycinaniem szumu z widm.

Podstawową techniką rejestracji widm w fazie stałej jest technika CP-MAS (ang: Cross Polarization Magic Angle Spinning). W technice tej wykorzystuje sie zjawisko cross-polaryzacji, czyli "przeniesienia" polaryzacji z jądra protonu (bardzo czuły) na mniej czułe jądra, np.: 13-C, 14-N, 29-Si. Zatem wykorzystanie tego zjawiska podnosi w znacznym stopniu czułość pomiaru. Aby otrzymane widma miały dobra rozdzielczość wykorzystuje sie wirowanie próbki pod kątem 54°44,1' tzw. kątem magicznym (ang. magic angle) (w stosunku do pola magnetycznego B0). Obecnie możliwe są pomiary przy prędkości wirowania próbki wynoszącej nawet 35 kHz (35 tysiecy razy na sekundę). Takie widma w fazie stałej, są już bardzo podobne do widm uzyskanych w fazie ciekłej.

Przykład widma 1H NMR, wykonanego w aparacie Bruker DRX500, w CBMiM PAN, w cieczy
(Trietoksy-1-oktylosilan zanieczyszczony toluenem i izomerami oktenu)

Przykład widma 1-H NMR